"15 năm lăn lộn với nghề điện tại Bình Dương, từ những ngày làm kỹ sư trong các nhà máy có vốn đầu tư nước ngoài từ năm 2010 cho đến khi tự đứng ra nhận hàng ngàn công trình từ Thuận Giao, An Phú (Thuận An), sang KCN Sóng Thần 1, 2, 3 (Dĩ An), rồi KCN VSIP 1, VSIP 2 (Thủ Dầu Một) đến các xưởng gỗ Tân Uyên, Bến Cát... Tôi nhận ra rằng: sách vở kỹ thuật chỉ dạy ta nguyên lý, nhưng chính những đêm trắng cứu máy ngoài công trường mới dạy ta cách làm một người thợ có tâm."

— KS. Lê Đình Đông (Kỹ Sư Trưởng Thợ Điện Bình Dương)

1. Áp lực nghẹt thở đêm 24 giáp Tết ở vựa gỗ Tân Uyên

Nếu ai từng làm trong ngành sản xuất nội thất hoặc có xưởng gia công tại Tân Uyên thì đều hiểu: tháng Chạp là tháng chạy đua sinh tử. Các xưởng gỗ ở Uyên Hưng, Thái Hòa hay Nam Tân Uyên đều phải chạy tăng ca 200% công suất, công nhân làm ngày làm đêm để kịp đóng container hàng xuất khẩu và giao nốt các công trình nội thất đón Tết.

Khoảng 18h30 tối ngày 24 Tết, khi tôi đang trực tiếp giám sát hoàn thiện một tủ điện công nghiệp tại Thủ Dầu Một thì điện thoại reo dồn dập. Đầu dây bên kia là giọng anh Hùng – chủ một xưởng gỗ quen tại Tân Uyên mà tôi từng làm việc nhiều năm trước. Giọng anh run rẩy:

"Đông ơi cứu anh với! Tủ máy cưa bàn trượt và máy chà nhám tự nhiên bốc khói khét lẹt rồi sập CB tổng luôn. Mai là hạn chót giao 200 bộ bàn ghế đi Bình Định, công nhân đang đứng nhìn máy. Anh gọi 2 thợ điện quanh đây họ tới mò mẫm cả buổi chiều, thay thử mấy cái tụ mà máy gừ lên rồi ngắt tiếp. Họ vừa bỏ về rồi vì bảo gần Tết bận việc nhà, máy này bó tay không có đồ thay!"

Tôi hiểu cái cảm giác bất lực của một người chủ xưởng lúc đó: máy mà nằm im, đơn hàng trễ hẹn bị phạt hợp đồng cả trăm triệu, công nhân không có tiền lương thưởng Tết, bao nhiêu công sức cả năm coi như đổ sông đổ biển.

Dù lúc đó tôi đang dở việc, nhưng trước tiếng kêu cứu của khách quen, tôi lập tức bàn giao lại phần việc còn lại cho hai anh em kỹ thuật trong đội, xách theo balo đồ nghề, đồng hồ đo Megger và chiếc xe máy lao thẳng về hướng Tân Uyên trong màn mưa phùn cuối năm.

Tủ điện khởi động Sao Tam Giác thực tế xưởng gỗ Tân Uyên sửa chữa đêm giáp Tết — Hình 1: Tủ điện khởi động Sao – Tam Giác thực tế tại xưởng gỗ Tân Uyên với dòng chữ nhắc nhở: "Đừng tiết kiệm điện khi không sử dụng". Tiếp điểm cơ khí và buồng dập hồ quang bị bụi mùn cưa bám dày đặc sau thời gian dài vận hành.

2. Vì sao thợ trước phán đoán sai? Góc nhìn thấu cảm của người kỹ sư

Nhiều khách hàng khi gặp tình cảnh thợ trước làm không được, thay đồ lung tung tốn tiền thường rất bực tức và nghĩ rằng thợ trước "vẽ bệnh" lừa tiền. Nhưng với 15 năm trong nghề, tôi luôn có một góc nhìn thông cảm hơn:

Không phải họ cố tình làm ẩu, mà do họ chưa nhìn ra đúng gốc rễ của vấn đề. Mỗi người thợ có một thế mạnh riêng. Có thợ chuyên đi dây dân dụng thì khi gặp máy móc công nghiệp phức tạp sẽ bị "ngợp". Đặc biệt tại các xưởng sản xuất ở Việt Nam:

Hơn 80% máy móc công nghiệp là máy bãi Nhật cũ: Máy nhập khẩu nguyên chiếc đã qua sử dụng từ các thương hiệu Hitachi, Fuji, Mitsubishi, Yaskawa, Omron... Những máy này khi về xưởng hoàn toàn không có bản vẽ sơ đồ nguyên lý (schematic).
Hệ thống dây nhợ bị "chắp vá" qua nhiều đời chủ: Mỗi đời thợ trước vào đấu tắt một sợi, cắt bỏ một rơ-le an toàn, đổi màu dây. Nếu không có kinh nghiệm phân tích mạch logic mà chỉ nhìn màu dây để đoán mò thì 99% sẽ phán đoán sai.
Thiếu thiết bị đo kiểm chuyên dụng: Thợ thông thường chỉ có một chiếc bút thử điện hoặc đồng hồ vạn năng kim rẻ tiền. Họ không có máy đo điện trở cách điện Megger 1000V và Ampe kìm True-RMS để đo dòng rò xung đỉnh, nên thấy nhảy CB là đoán mò "cháy motor" hoặc "hỏng bo".

Anh em kỹ thuật viên ngồi sàn xưởng đấu nối bóc tách từng tao dây tủ điện — Hình 2: Để bắt đúng bệnh máy Nhật bãi, anh em kỹ thuật phải ngồi bệt dưới sàn xưởng hàng giờ đồng hồ, dò từng tao dây tín hiệu và tiếp điểm điều khiển chứ tuyệt đối không đoán mò.

3. Vạch đúng tim bệnh: bụi mùn cưa & nỗi khổ "săn linh kiện Nhật bãi"

Khi tôi mở cánh cửa tủ điện của xưởng gỗ ra lúc 20h15 tối, mùi khét nồng nặc bốc lên. Đập vào mắt là một lớp bụi mùn cưa mịn màu vàng dày gần 1cm bám phủ kín các rãnh contactor và thanh đồng.

Tôi lấy máy đo Megger đo thử 3 cuộn dây của motor máy cưa 11kW: kim vọt lên trên 45 MΩ. Tôi cười bảo anh Hùng: "Motor của anh còn cực kỳ tốt, cuộn dây cách điện chuẩn, thợ trước phán cháy motor là sai bét rồi nhé!"

Vậy bệnh nằm ở đâu?

Bằng Ampe kìm và kiểm tra cơ khí từng thiết bị, tôi phát hiện ra 2 nguyên nhân cốt lõi:

Bụi mùn cưa chui vào buồng dập hồ quang: Mùn cưa gỗ ép có độ ẩm nhẹ, khi contactor đóng cắt liên tục sinh ra tia lửa điện làm mùn cưa cháy sém, tạo thành muội than dẫn điện giữa 2 pha lửa, gây phóng điện chập nổ cục bộ làm nhảy CB tổng.
Timer cơ khí chuyển mạch Sao - Tam Giác bị kẹt nhông: Bộ hẹn giờ nhông cơ kiểu cũ của Nhật bị mạt bụi kẹt lại, khiến máy khởi động ở chế độ Sao quá lâu (hoặc chuyển sang Tam Giác giật cục) làm quá nhiệt thanh lưỡng kim rơ-le nhiệt.

Nhưng cái khó nhất lúc này là: Tìm đâu ra linh kiện thay thế vào đêm 24 Tết?

Contactor của máy này là dòng Fuji Electric nội địa Nhật cuộn hút 200V AC (chứ không phải 220V hay 380V thông dụng). Nếu thay bừa contactor 220V của Trung Quốc vào, lực hút từ trường yếu sẽ làm rung tiếp điểm gây cháy lại sau vài tiếng.

Đây là nỗi khổ quen thuộc mà tôi và anh em trong nghề thường xuyên nếm trải khi phục vụ các xưởng tại Bình Dương. Có những ca máy CNC ở KCN Sóng Thần hay VSIP bị hỏng rơ-le an toàn hoặc cảm biến quang chuyên dụng, tôi phải:

Chạy xe khắp các bãi máy bãi phế liệu cơ điện ở Dĩ An, Tân Đông Hiệp tìm từng xác máy rã phụ tùng.
Lên tận chợ Dân Sinh (Quận 1) và chợ Nhật Tảo (Quận 10, TP.HCM) lùng sục từng sạp đồ cũ để tìm cho bằng được đúng mã linh kiện chuẩn Nhật bãi tháo máy.
Nhiều ca máy hiếm phải mất cả tuần lễ săn lùng linh kiện, vừa độ chế mạch bảo vệ phụ trợ mới có thể giúp máy hồi sinh an toàn.

May mắn thay, trong cốp xe đồ nghề cơ động của tôi luôn dự trữ sẵn một số linh kiện tháo máy zin của Nhật đã qua kiểm định đo đạc. Tôi lập tức dùng máy hút bụi mini làm sạch toàn bộ khoang tủ, thay thế cụm contactor Fuji và timer điện tử thế hệ mới, bấm lại toàn bộ đầu cốt bằng cốt đồng mạ thiếc.

Tủ điện phân phối quạt hút bụi gỗ có nét chữ viết tay Q Hút — Hình 3: Tủ phân phối cấp nguồn cho hệ thống quạt hút bụi gỗ nhà xưởng. Mỗi đường dây đều được kiểm tra kỹ lưỡng để không xảy ra hiện tượng quá nhiệt hay đánh lửa.

4. 21H45 đêm: tiếng máy khởi động lại & nụ cười nhẹ nhõm của người thợ

21h45, tôi bảo anh Hùng bật Aptomat nguồn tổng. Đèn báo pha sáng rực. Nhấn nút Start:

"Tạch... ro ro ro... Tiếng contactor hút dứt khoát, chiếc máy cưa bàn trượt rít lên êm ru, bụi gỗ lại bay đều trong xưởng."

Anh Hùng đứng chôn chân nhìn máy chạy, rồi vỗ mạnh vào vai tôi: "Sống rồi Đông ơi! Không có em đêm nay chắc anh mất Tết thật rồi!". Các anh em công nhân xưởng gỗ đang ngồi ủ rũ ngoài cửa liền hò reo chạy vào vị trí máy để tiếp tục ca làm việc.

Lúc thu dọn đồ nghề ra về, đồng hồ đã điểm gần 23h đêm. Chạy xe máy từ Tân Uyên ngược về Thuận An, gió cuối năm lạnh buốt nhưng trong lòng tôi thấy ấm áp lạ kỳ. Đó là lý do vì sao suốt 15 năm qua, dù có những cuộc gọi nửa đêm, dù trời mưa gió bão bùng hay ngày lễ Tết, hễ khách quen cần là tôi sẵn sàng lên đường.

Tủ điều khiển biến tần VFD nhà máy tại KCN Sóng Thần — Hình 4: Không chỉ các xưởng gỗ tại Tân Uyên, các hệ thống tủ biến tần VFD phức tạp tại KCN Sóng Thần, KCN VSIP 1-2 đều được chúng tôi xử lý dựa trên thông số kỹ thuật chuẩn TCVN.

5. 3 Bài học xương máu dành cho các chủ xưởng & quản lý máy móc

Từ hàng trăm ca cấp cứu sự cố xưởng gỗ và nhà máy tại Bình Dương (Sóng Thần, VSIP, Tân Uyên, Bến Cát), tôi đúc rút 3 điều cốt tử giúp các chủ xưởng tránh mất tiền oan:

1. Đừng bao giờ chủ quan với bụi bặm trong tủ điện: Bụi gỗ, bụi xơ vải may mặc hay bụi cơ khí chính là "kẻ giết người thầm lặng". Bụi bám vào buồng hồ quang sẽ tạo đường dẫn nổ chập pha. Bắt buộc phải dùng vỏ tủ kín có gioăng cao su đạt chuẩn IP54 – IP65 và định kỳ 3-6 tháng dùng máy thổi khí khô làm sạch toàn bộ tủ.
2. Đừng vội thay đồ đắt tiền khi chưa đo đạc bằng máy: Khi máy báo lỗi hoặc nhảy CB, hãy yêu cầu thợ đo điện trở cách điện bằng Megger và kẹp Ampe kìm đo dòng khởi động trước mặt bạn. Nếu thợ chỉ nhìn bằng mắt mà phán thay motor hoặc thay biến tần mấy chục triệu thì hãy cẩn trọng gọi thêm ý kiến chuyên môn thứ hai.
3. Trân trọng máy móc cũ của Nhật: Đồ bãi Nhật tuy cũ nhưng độ bền cơ khí và thép cuộn dây cực kỳ tốt, gấp 3-4 lần đồ rẻ tiền hiện nay. Nếu biết cách bảo trì, thay đúng linh kiện zin tương đương và lắp thêm các bộ bảo vệ mất pha, chống sụt áp thì máy có thể hoạt động bền bỉ thêm 10 – 15 năm nữa.